कैलाश जोशी । ईतिहास अध्ययन र अध्यापन मानव समाजको चेतनाको अभिन्न हिस्सा हो। विगतलाई सम्झनु, घटनाबाट शिक्षा लिनु र नयाँ पुस्तालाई ज्ञान दिनु निस्सन्देह जरुरी छ। तर केवल तथ्यहरूको पुनरावृत्ति गरेर, भूतकालका उदाहरण देखाएर मात्रै विद्वता सिद्ध हुँदैन। वास्तविक विद्वान वा दार्शनिक भनेको—विगतलाई आधार बनाउने, वर्तमानलाई प्रष्ट बुझ्ने र भविष्यतर्फ मार्गनिर्देशन गर्न सक्ने व्यक्ति हो।
१. विगतमा मात्र अड्किने प्रवृत्ति
नेपालमा मात्र होइन, विश्वमै कतिपय विद्वान र अगुवा अझै विगतकै घटनामा रमाइरहेका छन्। उनीहरू भन्छन्—“फलानो समयमा यस्तो भएको थियो, त्यसैले आज पनि त्यस्तै हुन्छ।” तर समाज स्थिर छैन, निरन्तर गतिशील छ। विज्ञान, प्रविधि, उत्पादन सम्बन्ध, मानव चेतना निरन्तर बदलिँदै गइरहेका छन्। केवल ईतिहासको चस्माबाट वर्तमानलाई हेर्नेले भविष्य निर्माण गर्न सक्दैन। यो प्रवृत्तिले अन्ततः जडता र निराशा मात्र उत्पादन गर्छ।
२. भविष्यदर्शी चेतना
साँचो विद्वान वा दार्शनिक भनेको वर्तमानका गहिरा प्रश्नलाई पहिचान गरेर भविष्यतर्फ बाटो देखाउने हो। यस्तो व्यक्तिले विगतलाई सम्झन्छ तर त्यसलाई मात्र दोहोर्याउँदैन। आजको वैज्ञानिक-प्राविधिक क्रान्ति, आर्थिक असमानता, राजनीतिक अस्थिरता र सांस्कृतिक द्वन्द्वलाई विश्लेषण गरेर नयाँ समाजको रूपरेखा बनाउन सक्ने चेतना नै समाजलाई अघि बढाउने प्रेरक शक्ति हो।
३. कमरेड विप्लवको दृष्टि
यही सन्दर्भमा नेपालमा कमरेड विप्लव एक उदाहरणीय व्यक्तित्वका रूपमा उभिनुभएको छ। उहाँले विगतको आन्दोलनलाई सम्झनुभयो, त्यसबाट शिक्षा लिनुभयो तर त्यहीमा अड्किनुभएन। वर्तमानका ठूला–ठूला द्वन्द्व—राजनीतिक असफलता, दलाल पूँजीवादी दमन, विदेशी हस्तक्षेप र आर्थिक असमानतालाई प्रष्ट देख्नुभयो। र, भविष्यमा देशलाई स्वाभिमानी, आत्मनिर्भर र वैज्ञानिक समाजवादतर्फ डोर्याउने स्पष्ट मार्गरेखा प्रस्तुत गर्नुभयो।
यही कारणले विप्लवको नेतृत्वलाई आज धेरै युवापुस्ताले भविष्यको आशा र सम्भावनाको रूपमा हेर्छन्।
निष्कर्ष
समाजलाई परिवर्तन गर्ने चेतना विगतको पुनरावृत्तिमा होइन, भविष्यदर्शी मार्गनिर्देशनमा निहित हुन्छ। त्यसैले हामीलाई केवल ईतिहास सम्झाउने होइन, वर्तमानका द्वन्द्वलाई प्रष्ट देख्ने र भविष्यको बाटो खोल्ने विद्वान चाहिन्छ। नेपालमा त्यो चेतनाको धरोहर कमरेड विप्लव हुनुहुन्छ, जसको दर्शन–विचार र नेतृत्वले नेपाली जनतालाई नयाँ सुन्दर समाजतर्फ अघि बढाउने छ।
